پرتقال و نارنگی؛ داستانی از تجارت تا صادرات

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «بلاغ» مرکبات از جمله گیاهانی هستند که خاستگاه اصلی آن‌ها در جنوب شرق آسیا، به‌ویژه مناطق هند، چین و شبه‌جزیره مالایا بوده است. بر اساس اسناد تاریخی و تحقیقات باستان‌شناسی کشاورزی، نخستین ردپای مرکبات به هزاران سال قبل در نواحی گرم و مرطوب آسیای شرقی بازمی‌گردد. از همان زمان، تجارت ادویه و گیاهان دارویی و خوراکی باعث شد مرکبات مسیر انتقال خود را به سوی خاورمیانه و سپس ایران طی کنند.

 

برخی مورخان بر این باورند که پرتقال و نارنج نخستین مرکباتی بودند که از مسیر جاده ابریشم و به‌وسیله بازرگانان هندی و چینی وارد ایران شدند. در دوران ساسانیان نیز اشاره‌هایی به کشت «نارنگ» یا همان نارنج در مناطق جنوبی کشور دیده می‌شود. با این حال گسترش جدی مرکبات در ایران بیشتر به دوران اسلامی و به‌ویژه قرون میانه بازمی‌گردد؛ زمانی که دادوستد دریایی میان بنادر خلیج فارس و هندوستان رونق گرفت.

 

 

ایران نه‌تنها مصرف‌کننده، بلکه واسطه‌ای مهم در انتقال مرکبات به دیگر نقاط جهان بوده است. پژوهشگران اروپایی باور دارند که پرتقال از مسیر ایران و عراق به مناطق مدیترانه‌ای راه پیدا کرد. در قرون وسطی، باغ‌های مرکبات در شیراز، اصفهان و یزد شهرت زیادی داشتند و به تدریج به شمال کشور نیز راه یافتند. شرایط اقلیمی مازندران، گیلان و گلستان به گونه‌ای بود که مرکبات در این مناطق به‌سرعت رشد کردند و طعم و کیفیتی متفاوت از سایر نقاط پیدا کردند.

 

برای واکاوی دقیق‌تر این موضوع، با «مرتضی نقی‌پور و رحمان توکلی» کارشناسان کشاورزی در شهرستان سیمرغ، گفتگو کردیم.

رحمان توکلی کارشناس کشاورزی در گفتگو با بلاغ اظهار داشت: نارنج در دوره ساسانی وجود داشته اما ورود پرتقال‌های شیرین که امروز پایه اصلی تولید مرکبات کشور هستند، به دوره صفوی و پس از آن بازمی‌گردد.

وی گفت: در آن زمان بازرگانی گسترده ایران با هند و عثمانی زمینه انتقال بذر و نهال مرکبات از هند به ایران را فراهم کرد. ابتدا کشت این محصولات در جنوب کشور آغاز شد و سپس به مرور به مناطق شمالی گسترش یافت.

این کارشناس کشاورزی با اشاره به شکل‌گیری باغ‌های پرتقال و نارنگی در شمال کشور افزود: رطوبت بالا، خاک حاصلخیز و زمستان‌های معتدل مازندران شرایط ایده‌آلی برای رشد مرکبات ایجاد کرده است. به همین دلیل از اوایل دوره قاجار باغ‌های مرکبات در شهرستان‌هایی مانند سیمرغ، قائم‌شهر، جویبار و بابل توسعه یافت و مازندران به قطب اصلی تولید مرکبات ایران تبدیل شد.

توکلی خاطرنشان کرد: امروزه مرکبات مازندران نه تنها نیاز داخلی را تأمین می‌کند بلکه بخشی از آن به کشورهای همسایه صادر می‌شود. پرتقال تامسون، نارنگی‌های محلی و کیوی از مهم‌ترین محصولات باغی این استان به شمار می‌روند که هر ساله در فصل برداشت به بازارهای داخلی و خارجی راه پیدا می‌کنند.

وی در پایان بر لزوم نوسازی باغ‌ها و استفاده از روش‌های نوین آبیاری و مدیریت آفات تأکید کرد و گفت: با توجه به تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی، به‌کارگیری فناوری‌های روز و اصلاح ارقام بومی می‌تواند به افزایش بهره‌وری و حفظ جایگاه مازندران به‌عنوان قطب مرکبات کشور کمک شایانی کند.

 

 

مرتضی نقی‌پور کارشناس حوزه کشاورزی و مرکبات در گفتگو با بلاغ؛ گفت: امروزه ایران یکی از تولیدکنندگان بزرگ مرکبات در جهان است. طبق آمارهای وزارت جهاد کشاورزی، سالانه میلیون‌ها تن پرتقال، نارنگی، لیمو و سایر مرکبات در کشور تولید می‌شود که سهم زیادی از آن به استان مازندران اختصاص دارد. این محصول نه‌تنها نیاز داخلی را تأمین می‌کند، بلکه بخشی نیز به کشورهای همسایه صادر می‌شود.

 

وی ادامه داد: مرکبات یکی از معدود محصولاتی است که چرخه اقتصادی بزرگی در کشور ایجاد کرده است. از کاشت و داشت گرفته تا برداشت، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و فروش، هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم وابسته به مرکبات وجود دارد. در شهرستان سیمرغ، بسیاری از خانواده‌ها معیشت خود را از باغ‌های پرتقال و نارنگی تأمین می‌کنند.

 

 

این کارشناس حوزه کشاورزی افزود: با وجود اهمیت بالای این محصول، باغداران با مشکلات متعددی روبه‌رو هستند. تغییرات اقلیمی، سرمازدگی‌های غیرمنتظره، بیماری‌های گیاهی مانند «شانکر مرکبات» و کمبود بازار صادراتی، از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه محسوب می‌شود.

 

نقی‌پور عنوان داشت: مرکبات به‌شدت حساس هستند. اگر یک سرمای ناگهانی بیاید، می‌تواند کل محصول سال را نابود کند. همچنین نبود صنایع فرآوری قوی باعث می‌شود بخشی از محصول روی دست باغداران بماند. ما به فناوری‌های نوین مانند سردخانه‌های مدرن و کارخانه‌های آبمیوه‌گیری در مقیاس صنعتی نیاز داریم تا جلوی هدررفت محصول گرفته شود.

 

 

وی توضیح داد: مرکبات اگرچه در ابتدا یک میوه وارداتی بودند، اما در طول قرن‌ها چنان در فرهنگ غذایی و کشاورزی ایران جا افتاده‌اند که امروز بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت باغداری کشور محسوب می‌شوند. در سفره نوروزی، در طب سنتی، در صنایع غذایی و حتی در صادرات غیرنفتی ایران، مرکبات نقشی کلیدی ایفا می‌کنند.

 

این کارشناس کشاورزی در پایان تأکید کرد: اگر به تاریخ نگاه کنیم، مرکبات یک محصول وارداتی بودند که ایرانی‌ها با دانش بومی خود آن را به یکی از بهترین محصولات جهان تبدیل کردند. اکنون زمان آن رسیده که با استفاده از فناوری روز، این محصول را به برندی جهانی تبدیل کنیم. همان‌طور که زعفران و پسته نماد ایران در بازارهای بین‌المللی هستند، مرکبات مازندران هم می‌تواند جایگاه ویژه‌ای پیدا کند.

 

به گزارش بلاغ؛ تاریخچه مرکبات در ایران داستانی از تبادل فرهنگی، تجاری و کشاورزی است؛ از ورود نخستین نارنج‌ها در دوران باستان تا گسترش پرتقال و نارنگی در شمال کشور و امروز که ایران یکی از تولیدکنندگان عمده این میوه در جهان به شمار می‌رود.

گفتگو با کارشناسان حوزه کشاورزی در مازندران نشان می‌دهد که مرکبات نه‌تنها بخشی از گذشته ما هستند، بلکه آینده کشاورزی و اقتصاد محلی نیز به آن‌ها گره خورده است.

گزارش: علی‌رضا توکلی

انتهای خبر/