بلاغ نیوز | پایگاه جامع اطلاع رسانی 25 تير 1398 ساعت 8:00 http://www.bloghnews.com/news/396679/موسی-حقانی-غرب-باوری-مرعوبیت-ویژگی-تقی-زاده-هاست -------------------------------------------------- عنوان : موسی حقانی: «غرب‌باوری» و «مرعوبیت» ویژگی تقی‌ زاده‌هاست -------------------------------------------------- رئیس مؤسسه‌ مطالعات تاریخ معاصر گفت: ویژگی‌ اصلی تقی‌زاده یا جریانی که او به‌‌عنوان نمادش معرفی شده، این است که «غرب‌باور» است و نسبت به غرب «مرعوب» است. متن : به گزارش بلاغ، به نقل از پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله خامنه ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی یکی از خیانت های جریان فکری غرب گرا و وابسته را تحقیرِ فرهنگ ایرانی و اسلامی و تلاش در جهتتغییر سبک زندگی در ایران به نفع الگوی غربیمی دانند. ایشان نوع نگاه و رفتار تقی زاده را نماد این جریان معرفی کرده و هشدار داده اند که تقی زاده های جدید هم خط فکری و رفتاری تقی زاده را تعقیب و بازتولید می کنند: در دوره ی طاغوت، آدمی مثل تقی زاده، به این مضمون گفت که ایران باید از فَرقِ سر تا ناخن پا غربی بشود؛ یعنی سبک زندگی در ایران باید غربی بشود. امروز هم تقی زاده های جدید از این حرف ها می زنند... آن هایی که پشت سر سند ۲۰۳۰ -سند ۲۰۳۰ یعنی برگرداندن سبک زندگی اسلامی به زندگی غربی- می ایستند، همان تقی زاده های امروز هستند.۱۳۹۸/۰۱/۰۱ همین جریان در دوره ی رضاخان تمام قد به عنوان بازوی فکری و فرهنگی دیکتاتوری وارد عمل شد و در مسائلی چون کشف حجاب نقش آفرینیِ استعماری کرد: شخصیتهای فرهنگی معروف زمان رضا شاه، مثلاً علی اصغر حکمت -اینها چهره ها هستند دیگر- در قضیه ی کشف حجاب نقش ایفا کردند، نقش استعماری ایفا کردند، یعنی آن پشت جبهه ی حقیقی رضا شاه اینها بودند. رضا شاه تفنگ دستش بوده و اینها کسانی بوده اند که فکر می ساختند و به رضا شاه جهتگیری می دادند که او تفنگ را کجا به کار ببرد. ۱۳۹۶/۰۱/۰۸ پایگاه اطلاع رسانیKHAMENEI.IRبرای تبیین دقیق تر خاستگاه، خصوصیات و عملکرد این جریان فکری در ایران، گفت وگویی تفصیلی باآقای دکتر موسی حقانی، مورخ، استاد دانشگاه و رئیس مؤسسه ی مطالعات تاریخ معاصر داشته است. وی که از پژوهشگران و اساتید برجسته ی تاریخ معاصر کشور است، در این گفت وگو ضمنبرشمردن تاریخچه ی این جریان فکری در ایرانومؤلفه های هویتی آن، گونه شناسی و رفتارشناسی فرهنگی و سیاسی آنرا مورد بررسی قرار داده است. تحلیلِ تاریخیِ ویژگی های رفتاری حسن تقی زادهبه عنوان چهره ی برجسته و نماد این جریان و نیزچگونگی بازتولید این جریان پس از انقلاب اسلامیاز موضوعات خواندنی این گفت وگو است. ** خاستگاه و پیشینه پیدایش جریان وابسته ی فکری در ایران از چه زمانی و چگونه بوده است؟ روشن فکری جریانی نیست که از دل تحولات فرهنگی و فکری جامعه ی ایرانی برخاسته باشد، بلکه می تواند به سبب سفرهای خارجی اجزای وزارت خارجه و بازرگانان یا شازده ها باشد. این جریان فکری تقریبا از اوایل دوران قاجار و از زمانی در ایران پدید آمد که جامعه ی ما با غرب درگیر شد و تحصیل کرده های ما با تحولات جهان غرب آشنا شدند. برخی چهره های ما به فرانسه، انگلستان، روسیه و مانند این ها می رفتند و با بعضی افکار و تحولات آن جا آشنا می شدند. اغلب نیز در آثارشان دیده می شود که ابتدا جذب ظواهر و سبک زندگی غربی ها می شدند و بعد نحوه ی حکومت و ساختارهای حکومتی آن ها نظرشان را جلب می کرد. بنابراینما باید ریشه ی جریان روشن فکری را در اقشار و طبقات شازده ها یا وزارت خارجه یا بازرگانان جست وجو کنیم. هر چه درگیری این گروه با غرب بیشتر می شود، این جریان بیشتر پر و بال می گیرد. بعضی از آن ها به تدریج با بخش هایی از دستگاه های حاکمیتی و امنیتی و با کانون های سرمایه داری خارج از کشور ارتباط برقرار می کردند.این قضیه از دوره ی محمدشاه قاجار بیشتر خودش را نشان می دهد و مراودات تقریباً رنگ و بوی اقتصادی، سیاسی و نظامی هم پیدا می کند. مثلا در دوره ی جنگ های روسیه علیه ایران چون بیشتر ماجرا نظامی بود، برای این که مقاومت نیروهای نظامی را در برابر تهاجمات روسیه افزایش دهند، به دنبال کمک های سیاسی و نظامی از این کشورها بودند. میرزا ملکم خان یا میرزا حسین خان سپهسالار از چهره های شاخص این دوره اند که از آن ها به عنوان پدران روشن فکری در ایران یاد می کنند. هر دو این ها سابقه ی حضور در سفارتخانه ها و مراکز دیپلماتیک ایران در خارج از کشور را داشتند و آن جا با بعضی کانون های فکری، مالی و اقتصادی ارتباط برقرار می کردند. مثلاً وقتی ناصرالدین شاه را به اروپا می برند، خود او در خاطراتش در روزنامه ای ذکر می کند که ملکم خان و میرزا حسین خان سپهسالار، روچیلد فرانسه را برای دیدار با من می آورند. در واقع می توان گفت این جا به اصطلاح یک دیدار سیاسی-اقتصادی صورت می گیرد. روچیلد یک چهره ی معروف سرمایه دار یهودی در فرانسه بوده و در آن دیدار یک سری معافیت هایی را برای یهودی های ایران تقاضا می کند و یک تقاضای فرهنگی-سیاسی هم دارد که تأسیس شعبه ی مدرسه ی آلیانس در ایران است. مشاهده می کنیم که سطح مراوادات میرزا حسین خان سپهسالار و میرزا ملکم خان با این کانون ها گسترش پیدا می کند و همین مقدمه ای می شود برای ورود اقتصادی آن ها به ایران. بخشی از این ورود اقتصادی به شکل فروش کالا به ایران است و بعدها به تدریج امتیازات بزرگ و سنگینی به دولت های غربی در ایران داده می شود و این مناسبات گسترش می یابد؛ از جمله برقراری ارتباط میرزا حسین خان سپهسالار با فردی به نام ملکجی در بمبئی. ملکجی به عنوان فرستاده ی انجمن اکابر پارسیان هند به ایران می آید. ظاهرا یک تاجر است، اما در همه ی مسائل فرهنگی، سیاسی و حتی امنیتی ورود می کند و در حوزه ی چاپ کتب و مخصوصاً کتب ساختارشکن فعالیت دارد. ** اساساً مؤلفه های هویتی و فکری جریان روشن فکری در ایران چیست؟ از جهت فکری کم کم آن ظاهرنگری آغازین و این که فقط شیفته ی خیابان های تمیز و بلوارهای شیک اروپایی باشند، فراتر می رود و افرادی با مبانی نظری مدرنیته آشنا می شوند و به این نتیجه می رسند که وارد کردن تکنولوژی به ایران، همه ی اهداف را پوشش نمی دهد، بلکه باید نوع تفکر و حکومت گری غربی را در ایران پیاده کنند.آن اوایل مثلاً میرزا ملکم خان به شدت تحت تأثیر آگوست کنت قرار گرفت و تفکر و ایده های او را در ایران منتشر و ترویج نمود. بحث ترقی یا پروقره به قول آخوندزاده برای آن ها بسیار اهمیت داشت. آن ها معتقد بودند همان مسیری که غرب برای پیشرفت طی کرده، باید در کشور ما نیز طی شود و ما باید در همه ی زمینه ها از آن ها تقلید کنیم. مثلاً می گفتند تلگراف که ساخته و پرداخته ی غرب است و ما آن را وارد کرده ایم و در حال استفاده از آن هستیم، پس نوع حکومت ما هم باید همانند حکومت آن ها باشد تا نتیجه بگیریم. در حوزه های فرهنگی نیز وقتی فعالیت فرهنگی شان را در ایران شروع می کنند، به شدت با آموزه های دینی ناسازگاری و مخالفت می ورزند؛ چه آن چیزی که در جامعه و بین مردم رواج داشته و چه آن چیزی که علما مروج آن بودند. این گروه دین را کاملاً یک مسأله ی فردی می دانستند و برای فردی بودن آن هم چارچوب و حد و حصر قائل می شدند. از همان هنگام هجمه به حجاب و آموزه های اسلامی در ایران رواج یافت و برای حذف اسلام، ترویج باستان گرایی در کشورهای اسلامی و زرتشتی گری و باستان گرایی در ایران را در دستور کار قرار دادند. حرف های تند و افراطی هم گاهی می زدند؛ مثل آخوندزاده که معتقد بود راه برون رفت ایران از مشکلات، انهدام اسلام از اساس و پایه است. میرزا ملکم خان به تقلید بی چون و چرا از غرب اعتقاد داشت. تقی زاده معتقد بود که باید از فرق سر تا ناخن پا غربی بشویم. یعنی هم تفکر از فرق سر تا ناخن پا غربی شود، هم سبک زندگی و حتی پوشش و خوراک و آداب معاشرت. در همین زمینه نیز سکولاریسم یا به قول خودشان در آن مقطع، جدایی دیانت از سیاست، در دستور کارشان قرار گرفت و دو طبقه در ایران را مورد هجوم قرار دادند؛ یکی طبقه ی روحانیت شیعه و دیگری طبقه ی قاجار. به این جهت به قاجار حمله کردند که ساختار حکومتی آن ها هیچ تناسبی با آنچه که در اروپا مشاهده کرده بودند، نداشت و می گفتند این باید عوض شود. در این جا بحث قانون را مطرح کردند و ملکم خان نام نشریه اش را گذاشت قانون. مستشارالدوله نیز اسم قانون را برای کتاب خود انتخاب کرد. این ها معتقد بودند که باید از قانون تبعیت کرد و این ایده را هم خیلی کلی مطرح می کردند. افرادی مثل آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی با صراحت می گفتند این چیزی که ما می گوییم، هیچ نسبتی با مبانی و آموزه های دینی ندارد، ولی ملکم خان تمام تلاشش این بود که آموزه های دینی را به شکل جدید و نوین آن مطرح کند. در هر صورت این ها در مبانی نظری کاملاً تابع تحولات و تغییرات غرب بودند؛ غرب اومانیستیِ سکولار و تجربه گرایِ نسبی انگار. ** اشاره کردید که این جریان وابسته ی فکری به دنبال ترقیِ برآمده از هویت ملی ما نبوده است. آیا این جریان هویت و پیشرفت را در تضاد با هم می دیدند؟ و این که آیا صرفاً رویکرد فرهنگی داشته یا وارد لایه های قدرت هم می شده و در حاکمیت هم نفوذ کرده است؟ جریان روشن فکری در ایران تقریباً در مواقع بسیاری دوزیست بوده است. یعنی هم از ظرفیت ها و امکانات حکومت قاجار بهره می برده و هم بحث تغییر ساختار و تغییر رویکردها را پیگیری می کرده است. البته زمانی تلاش کردند که شاه را با خودشان همراه کنند. برای همین هم سفرهای شاه به اروپا را تدارک می دیدند که طی همین سفر ها امتیازاتی هم واگذار می شد. لذا یک پیوندی بین جامعه ی ایرانی با آن چه اصطلاحاً در غرب به عنوان سرمایه داری شکل گرفته بود، از طریق اقتصاد برقرار می شدکه مبنای برخی تحولات نیز بود. بعد هم سعی داشتند با استفاده از همین روش، قوانین را تغییر دهند. مثلاً وقتی فردی نظیر سپهسالار به عنوان صدر اعظم ایران در رأس کار قرار می گیرد، فضا را برای خیلی ها باز می کند تا بتوانند زمینه ی بسیاری از تحولات را در ایران فراهم سازند. آن ها در حاکمیت نفوذ داشتند و از نفوذشان استفاده می کردند تا هم شبکه ی خودشان را گسترش دهند و هم بتوانند شاه و بخش های تصمیم ساز حاکمیت را با خود همراه کنند و در تصمیم گیری ها تأثیر بگذارند. اگر در بین بخشی از روشن فکران ما واکاوی انجام شود، به نظر می رسد که اثر شیفتگی نسبت به غرب شاید به خاطر عدم شناختِ ذات استعمار بوده است، زیرا گمان می کردند اگر به آن ها امتیازات بدهیم، آن ها هم برای بازسازی و بهسازی به ایران خواهند آمد و بالاخره یک نوع آبادانی نصیب کشور خواهد شد. شاید مثلا به طور طبیعی ناصرالدین شاه هیچ وقت به سمت امضای امتیاز رویتر نمی رفت، ولی وقتی به شاه وانمود کردند که اگر می خواهید در ایران پیشرفت اتفاق بیفتد، پس باید این کارها را بکنید، او هم امضا کرد. وقتی شاه اظهار تمایل می کرد برای آمدن اروپایی ها، آن ها می گفتند که شاه باید انگیزه داشته باشد و او هم انگیزه را با دادن امتیازی مثل قرارداد رویتر فراهم می کرد. کل دنیا به خاطر این اقدام شاه تعجب کرد؛ از خود انگلیسی ها که این امتیاز را گرفته بودند تا فرانسوی ها و دیگران همه تعجب می کردند که چگونه می شود کشوری امکانات و ظرفیت های خود را این چنین در اختیار بیگانه قرار دهد؟! در خصوص ترقی و پروقره یا پیشرفت، آن ها غرب را یک الگوی کامل و برتر قلمداد می کردند و بر این باور بودند که دوره ی تمدن سازی و تمدن اقوام و ملل دیگر به سر رسیده است. مثلاً ایرانی ها یک دوره ای این کار را کردند و بعدها رومی ها و مصری ها و دیگران نقش داشتند، ولی الان آن ملتی که در حوزه ی تمدن دست برتر را دارد، غربی ها هستند و ما باید هژمونی و سلطه ی آن ها را بپذیریم. فردی مثل ملکم خان برای جاانداختن این نظریه تا جایی پیش رفت که استعمار را تئوریزه کرد و گفت خداوند نعمت های خودش را به ابنای بشر به طور مساوی داده است. بعضی از ابنای بشر لیاقت استفاده از آن نعمت ها را دارند و بعضی لیاقت آن نعمات الهی را ندارند.پیشنهادی هم که در این باره داد، این بود که باید از آن فردی که لیاقت نعمت ها را ندارند، بگیریم و به افرادی بدهیم که لیاقت دارند. یعنی کل جهانِ غیر غربی و غیر اروپایی باید زیر سلطه ی غرب قرار گیرد و امکانات خود را با افتخار در اختیار آن ها بگذارد. تا این حد این ها استعمار و فعالیت هایی را که در کشورهای غیر غربی داشته، توجیه می کردند و ترقی را در این مفهوم می پذیرفتند و برای رسیدن به پیشرفت، راهی جز تجربه ی غربی ها نمی دانستند. اما از یک جایی به بعد، این قضیه را در چهارچوب یک تشکیلات و کانون کاملا سری پیش بردند. مثلا در دوره ی فتحعلی شاه شاهد گسترش شبکه ی فراماسونری در ایران هستیم. سفیر انگلستان در ایران در آن مقطع به نام سِر گور اوزلی صراحتا گفته بود که من نتوانستم در ایران لژ فراماسونری تأسیس کنم، اما موفق شدم اکثر اطرافیان فتحعلی شاه را وارد جریان فراماسونری کنم. بنابراین یک شبکه از افراد در ایران و در قالب فراماسونری به تئوریزه کردن استعمار پرداختند. به این معنی که ما برای پیشرفت و ترقی باید پروژه های آن ها را اجرایی کنیم. عوض کردن لباس مردم، برداشتن چادر زنان، تغییر کلاه مردان و دیگر اتفاقاتی که در آن دوره رخ داد، زمینه های فکری اش قبل از مشروطه در ایران فراهم آمده بود و این موارد در منابعی مثل مکتوبات تند آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی یا به شکل نرم آن آثار میرزا ملکم خان قابل مشاهده است. ** آیا ما می توانیم نوعی گونه شناسی برای این جریان قائل باشیم؟ مثلا یک جریانِ فکری انگلیسی-آمریکایی، یا یک جریان ژرمنی و یک جریان هم روسی؟ نگاه جریان روشن فکری معمولاً به بیرون از مرزهای ایران و تحولات آن بوده است. یک زمان این نگاه به سوی آلمان است و ژرمن فیل می شود، یک زمان به سوی فرانسه است و فرانکوفیل می شود، یک زمان هم به سمت انگلستان است و آنگلوفیل می شود.می توان این جریان را به دو گونه ی اروپایی-آمریکایی و روسی تقسیم کرد، اما این ها در مبانی و اصول یکی هستند و چندان تفاوتی ندارند. شما می بینید که چپ های مارکسیست و کمونیست در ایران با کودتای ۱۲۹۹ بر سر کار می آیند و رضاخان را همراهی می کنند، چون معتقدند رضاخان موانعی را از سر راه آن ها برمی دارد و یک خوش بینی در چهارچوب تفکر مارکسیستی دارند که رضاخان جامعه ی ایران را از مرحله ی فئودالی به مرحله ی بورژوازی انتقال می دهد و به انقلاب کمونیستی در ایران نزدیک می کند. اما از جهت فکری و فرهنگی شما خیلی تفاوتی نمی بینید. مذهب از سوی روشن فکران غرب گرا در ایران منکوب می شد و هر نوع نشانه و نمادی که به نحوی بیان گر شخصیت مذهبی و دینی و سبک زندگی دینی بود، از سوی آن ها مورد تهاجم قرار می گرفت. این اتفاق البته مطلوب جریان چپ هم بوده، زیرا آن ها در اومانیستی بودن، سکولار بودن و آن رویکردهایی که می تواند تحولات گسترده ای را در جامعه ایجاد کند، با هم همسو و همراه بودند. البته یک گونه شناسی دیگر که کلی تر هم هست، این است که ما می توانیم جریان روشن فکری را در مواجهه ی با مذهب و فرهنگ ملی به دو دسته تقسیم کنیم. یکی جریان نسخ است و دومی جریان قائل به مسخ. طرفداران جریان نسخ یعنی افرادی مثل میرزا آقاخان کرمانی و آخوندزاده معتقد بودند که هر چه رنگ و بوی دینی دارد و حتی در یک جاهایی ملی است (بدون در نظر گرفتن آن گرایش های باستان گرایانه) باید در اسرع وقت همه را از بین ببریم و نباید مماشات کنیم. طراحان پروژه ی نسخ معتقد بودند باید همین امروز اعلام کنیم که اسلام تمام شد و به آیین قبلی خودمان برگردیم. آن آیین قبلی هم در مقابل آن تفکرات اومانیستی که در غرب رواج داشت، نمی توانست محلی از اعراب داشته باشد. خب این عده در این باره تجربه ی خوبی در ایران نداشتند، چون با مقاومت جامعه ی ایرانی مواجه شدند. آن ها تمام باورهای جامعه ی ایرانی را به سخره گرفتند و طبیعی است که جامعه هم در برابر آن ها موضع گیری می کرد. جریان مسخ اما برعکس جریان نسخ، معتقد بود باید با تغییر چهره و به تدریج تغییر و ماهیت را رقم زد تا شاید در یک پروسه ی مثلاً صد ساله این امر محقق گردد. ملکم خان در نقد روش های آخوندزاده معتقد بود که این روش جواب نمی دهد و می تواند عکس العمل جدی جامعه ی ایرانی را علیه جریان روشن فکری به وجود آورد. پس باید معتدل تر و آرام تر و حتی در پوشش ادبیات دینی به سمت آن تغییرات برویم. شاید بتوان گفت از همین جا تقریبا نطفه ی روشن فکری دینی در ایران بسته شد. یعنی با مبنا قراردادن مدرنیته و اصول آن و از منظر مدرنیته به دین و مذهب نگاه کنیم و دین و مذهب را با اصول مدرنیته منطبق سازیم تا هر چه که می گذرد، در واقع عملاً چیزی از دین در روند استحاله ای که آغاز شد، باقی نماند. ** امروز در جامعه ایرانِ پس از انقلاب اسلامی شاهد هستیم که برخی جریانات با همان نگاه امثال تقی زاده صحبت از لزومِ پذیرش سند ۲۰۳۰ و مانند آن می کنند. چه مواردی را به عنوان خصوصیات شخصیتی و سبکِ روشن فکری تقی زاده و بروز آن در جامعه ی امروز ما می توان برشمرد؟ پدر تقی زاده تحصیلات دینی داشته است و خود او هم ابتدا تحصیلات دینی کرد، منتها در همان ابتدای راه برای او دو اتفاق افتاد؛ یکی این که از چهارده سالگی به مطالعات علمی مخصوصاً به ریاضیات علاقه مند شد و دیگر این که کاملاً تحت تأثیر منابع و آراء "شیخیه" قرار گرفت. شیخیه با روحانیت تضاد جدی و اصولی دارد و می توانیم بگوییم آن جناح افراطی اخباریون در ایران در تداوم حیات خودش به شیخیه می رسد. البته خود شیخیه هم دسته بندی دارد. مثلا شیخیه ی کرمان یا شیخیه ی تبریز که این ها تفاوت هایی با هم داشتند. تقی زاده به آموزه های فرقه ی شیخیه متمایل شد و حتی این قضیه را که او روحانی بوده، اما از کسوت روحانیت خارج شد، باید در چهارچوب تفکرات شیخی گری دید. بنابراین روحانیِ اصولی نبود. مثلاً شیخ علی زنجانی جزو روحانیون اصولی بود که دچار اعوجاج و انحراف شد. تقی زاده تقریباً تا نوزده سالگی تمایل به علوم طبیعی، گرایش به شیخی گری و نقد نسبت به جامعه ی دینی و روحانیت شیعی را دارد و در ۲۱ سالگی با انقلاب مشروطیت در ایران مواجه می شود. این جا او کاملاً تحت تأثیر افکار میرزا ملکم خان، باورهای غربی پیدا می کند و همانند ملکم خان معتقد به اقتباس از غرب می شود و این که آموزه های دینی و آموزه های فرهنگی برخاسته از مبانی دینی در ایران مانع از پیشرفت و ترقی است و باید آن ها را حذف کرد.از همان مقطع هم گرایش جدی به سیاست های انگلستان در ایران پیدا می کند و فکر می کند انگلستان می تواند گره گشای مشکلات ایرانی ها باشد. اعتماد به غرب و انگلیسی ها شاید خوش بینانه ترین تحلیل و تفسیری است که می شود از تقی زاده داشت. البته هر چه می گذرد، به نظر می رسد این اعتماد جنبه ی شخصی هم پیدا می کند و فقط بحث فکری نیست. فراماسون شدن، برقراری مناسبات ویژه با سفارت انگلستان، مخصوصاً در ماجرای مشروطه ی اول و دوم، نقش آفرینی در حاکمیت پهلوی اول و کمک به تثبیت رژیم او در ایران حکایت از جنبه های شخصی تقی زاده دارد. مثلاً در ماجرای به توپ بستن مجلس که اتفاقاً مقصر اصلی این ماجرا خود تقی زاده و باند او بودند، به محض این که این اتفاق می افتد، این ها به سفارت انگلیس مراجعه می کنند و انگلیسی ها آن ها را کاملاً تحت پوشش و حمایت قرار می دهند و از ایران خارج می کنند. تقی زاده نمادِ روشن فکر واداده ی وابسته در مقابل غرب است. آن هم شاید برمی گردد به همان رفتار تند و ساختار شکنانه که تقی زاده چه قبل از مشروطه و چه پس از آن داشت؛ یعنی همان تفکری که باید از فرق سر تا ناخن پا غربی شویم. تقی زاده می گفت نارنجک غربی شدن را من برای اولین بار در ایران منفجر کردم. او به شدت تحت تأثیر میرزا ملکم خان بود و خودش هم به آن معترف است. به عبارتی او ادامه ی جریان میرزا ملکم خان است، منتها در قامت یک فردی که در یک مقطعی خارج از حاکمیت است و در مقطع بعدی جزئی از حاکمیت که البته همان اهداف را دنبال می کرد. زمانی که خارج از حاکمیت است، همان دوره ی مشروطه است که به عنوان نماینده ی مجلس به دنبال تثبیت خودش است. حتی با به توپ بسته شدن مجلس هم رفتارهای او ادامه یافت. در مشروطه ی دوم نیز دوباره اقدامات خودش را آغاز کرد تا در دوره ی پهلوی که اساساً جزئی از حاکمیت شد. ** روند فعالیت سیاسی و تشکیلاتی تقی زاده در نهضت مشروطه چگونه بوده است؟ تقی زاده وقتی وارد مجلس اول شد، در جریان تدوین قانون اساسی و متمم قانون اساسی نقش فعالی ایفا نمود و از ظرفیت جریان های افراطی قفقاز برای پیشبرد اهدافش در مجلس بهره برد. به نحوی که مجلس شورای ملی کاملاً تحت فشار گروه های قفقازی قرار گرفت تا بعضی از گروه های دیگر به سمت تصویب قانون اساسی سکولار در ایران بروند. از همین مقطع درگیری تقی زاده با مرحوم شیخ فضل اللّه نوری آغاز شد.آن ها می دانستند که اگر مشروطه به آن نحوی که علما می خواستند در ایران اجرا شود، عملاً به خواسته های شان نمی رسند. مراد این ها از مشروطه هم مشروط کردن حاکمیت و دین بود. یعنی هر دو مدّ نظرشان بود. علمای دینی اما نظرشان این بود که حاکمیت و قُلدری و بی ضابطگی در حکومت مشروط شود تا شاه نتواند هر جور که دلش خواست، تصمیم بگیردو به جای این که یک نفر تصمیمات را بگیرد، مثلاً ۱۰۰ یا ۱۵۰ نفر در فرایند تصمیم گیری شرکت داشته باشند و منطق آن ها هم این بود که ۱۵۰ نفر بهتر می توانند مسائل را بفهمند. در ادامه ی جریان روشن فکری، تقی زاده به دنبال فرصتی است تا موارد فوق را در قالب متمم قانون اساسی ایران اجرایی کند و این باعث تقابل جدی او با آن نگاهی می شود که قائل به تطابق مشروطه ی ایران با شریعت است. تندروی این افراد که بعدها خود تقی زاده هم به آن تندروی اذعان می کند، باعث شد جامعه ی ایرانی نتواند از ظرفیت های مشروطیت برای پیشرفت استفاده کند و وضع به مراتب از قبل مشروطه بدتر شد. تقی زاده به همراه عده ای دیگر از نمایندگان غرب زده ی مجلس شورای ملی از جامعه ی آدمیت که یک تشکل ماسونی بود، جدا می شوند و لژ بیداری ایران را تأسیس می کنند. لژ بیداری ایران یک جریان تندروی افراطی است که کاملاً مشکوک و با کانون های استعماری مربوط است. ظاهر لژ این است که مؤسسین آن مدیران مدرسه ی آلیانس هستند که یک نهاد یهودی صهیونیستی بود، اما در واقع مدیران و معلمان آن مدرسه بودند که تعدادی را از جمله فروغی به عضویت فراماسونری درآوردند. این ها موج بعدی تقی زاده ها بودند که به این کانون پیوستند. فعالیت لژ بیداری ایران توأم با افراطی گری بود و علمایی مثل مرحوم شیخ فضل اللّه نوری را در مرحله ی اول و مرحوم سید عبداللّه بهبهانی و مرحوم آخوند خراسانی را در مرحله ی دوم مورد هجمه ها قرار دادند و شاید بتوان گفت که تقی زاده جزو نقش آفرینان اصلی این ماجراها بود. بنابراین هر اتفاقی در ایران می افتد، چه مشروطه خواه و چه مشروعه خواه، نگاهشان به تقی زاده است و او منشأ این ناآرامی ها، اختلاف ها و درگیری ها است. این قضیه در نظرات و خاطرات سردار اسعد بختیاری و در خاطرات سپهسالار تنکابنی، از فاتحین تهران در مشروطه، در نظرات مرحوم شیخ فضل اللّه نوری و در صحبت های سید عبدالله بهبهانی دیده می شود. یعنی انگشت اتهام در همه ی اتفاقات به جهت آن تندروی ها و افراطی ها متوجه تقی زاده است. این ها در گام اول، مشروطه ی آذربایجان را از آن ماهیت دینی تهی کردند. کسروی در خصوص مشروطه ی آذربایجان می گوید کاملاً دینی است و مثلاً به سلمانی ها اشاره می کند که از تراشیدن ریش معذورند یا موقع نماز و برای رفتن به نماز جماعت، بازار تبریز تعطیل می شود. آن ها اما این مشروطه را در بخش هایی به یک مشروطه ی سکولار تندرو توأم با فعالیت های نئوفاشیست های قفقازی تبدیل می کنند؛ جریان مشکوکی که در قفقاز تحرکات گسترده ی ضد دینی ای را آغاز کرده بود و به نحوی با خاندان روچیلد مربوط بود. مثلاً زین العابدین تقی اف که از کارگزاران روچیلد و صاحب چاه های نفت باکو بود، در بعضی تحولات مشروطه خواهی، چه در ایران، چه در عثمانی و چه در نجف مؤثر بود. تقی زاده به این جریان وابسته بود و نقش هدایت گر آن را داشت. ارتباط او با سفارت انگلستان نیز دست و بال او را باز کرده بود و می توانست دیگران را تحت پوشش قرار دهد. مجموعه ی اقدامات این ها منجر به یک بن بست شدید و نهایتاً درگیری در فضای سیاسی ایران شد. مثلاً حیدرخان عمواوغلی محمدعلی شاه را ترور می کند یا محمدرضا مساوات به مادر محمدعلی شاه نسبت ناروای اخلاقی می دهد و در روزنامه ی مساوات محمدعلی شاه را حرام زاده معرفی می کند، اما تمام کسانی که مشروطه خواه تند (به غیر از باند تقی زاده) یا مشروطه خواه معتدل بودند که آن ها هم مشروطه ای از نوع سکولار می خواستند، مخالف این نوع رفتارها و تندروی هایی بودند که باعث می شد جامعه به سمت بن بست و نهایتاً درگیری مسلحانه برود. با درگیری مسلحانه، محمدعلی شاه موفق شد آن ها را سرکوب کند و تقی زاده به سفارت انگلیس پناه برد و از ایران رفت. ** تقی زاده در روند فعالیت های خود چه درگیری هایی با جریان دینیِ مشروطه داشته است؟ متقابلا روحانیت شیعه چه واکنشی نسبت به اقدامات او داشت؟ پس از استقرار مشروطه ی دوم و زمانی که ستارخان و باقرخان در تبریز با محمدعلی شاه درگیر بودند، تقی زاده به آن جا رفت و اتفاقاً سابقه ی خوبی هم به جا نگذاشت. مرحوم ثقه الاسلام تبریزی از علمای شیخیه ی تبریز که با علمای اصولی همراهی دارد و به مشروطه نیز نگاهی کاملاً ملی دارد، معتقد است این اتفاقات باید در چهارچوب خود و در ایران حل وفصل شود. همچنین ایشان می گوید زمانی که من با ستارخان و باقرخان ارتباط برقرار کردم، تقی زاده رابطه اش را با من قطع کرد. یعنی آن جا هم علیرغم این که ستارخان و باقرخان پرچمدار مبارزه با محمدعلی شاه هستند، این فرد باز هم کارشکنی می کند. علتش هم این است کهستارخان خودش را بازوی نظامی مراجع نجف می دانست و با حکم آخوند خراسانی جلوی محمدعلی شاه ایستاده بود. جریان ماسونی برای ضربه زدن به بازوی نظامی علمای نجف، ستارخان را در مشروطه ی دوم حذف کرد و سید عبداللّه بهبهانی را قبل از ستارخان در تهران به شهادت رساند. تقی زاده به عنوان یک چهره ی مطرح در این اتفاقات به تهران آمد و در این زمان بحث افتتاح مجلس دوم مطرح شد. مرحوم آخوند خراسانی، سید عبداللّه بهبهانی را به ایران اعزام کرد و گفت مجلس دوم را افتتاح کن و اصل دوم متمم قانون اساسی را که مرحوم شیخ فضل اللّه نوری پیشنهاد داده است، اجرا کن. تقی زاده و باند او با این اصل مخالفت کردند، ولی در مقابل حمایت علمای نجف از اصل دوم نتوانستند مقاومت کنند. مجلس اول اصل دوم متمم قانون اساسی را تصویب می کند که حکایت از نظارت علمای طراز اول بر مصوبات مجلس دارد تا تضاد و تنافری با شریعت نداشته باشد. در مشروطه ی دوم آخوند خراسانی قصد اجرای این اصل را دارد، اما تقی زاده و تیم او از اجرای آن ممانعت می کنند و قوانین شرع یا انطباق قوانین با اصول شریعت را مدّ نظر قرار نمی دهند. فضای ایران کاملاً در این دوره عوض می شود. در ماجرای مرحوم سید عبداللّه بهبهانی و ترور ایشان انگشت اتهام به سمت تقی زاده است و قبل از این که ماجرا به این جا برسد، آخوند خراسانی و مرحوم ملاعبداللّه مازندرانی متوجه ی انحراف تقی زاده می شوند. فکر نمی کردند این شخص یک چنین آدمی باشد. حتی در یک نوشته ای ظاهراً او را یک روشن فکر مسلمان می دانستند که به اصول مشروطه قائل و در چهارچوب دین است و به او امید هم بسته بودند، اما وقتی متوجه می شوند که این ادعا ها خلاف واقع است و هر روز یک گزارشی از تهران می رسد، نهایتاً مرحوم آخوند خراسانی و ملاعبدالله مازندرانی طی اعلامیه ای مسلک سیاسی تقی زاده را تکفیر می کنند. خودشان هم بعدها می گویند که منظورمان از تکفیر، از جهت اعتقاد مذهبی نبود و از جهت مسلک سیاسی بود. البته اگرچه تقی زاده در یک مقطعی از جهت مذهبی و دینی نیز دچار تغییرات گسترده شده بود، اما علما احتیاط کردند و تنها مسلک سیاسی او را برای ایران و مشروطیت مضر دانستند. مرحوم آخوند خراسانی دستور داد که تقی زاده و باند او را از مجلس بیرون کنند. اندیشه ی تقی زاده را از این جا می توانیم به خوبی واکاوی کنیم که مرحوم آخوند خراسانی به تقی زاده و باند او می گوید شما عشاقِ آزادی پاریس هستید.در واقع از دو جنبه تقی زاده را نقد و تحلیل می کنند؛ یکی از جهت فکری و دیگری از جهت عملیاتی. از نظر فکری می گویند تقی زاده جزو عشاق آزادی پاریس است. یعنی مشروطه ای که تقی زاده عنوان می کند، با مشروطه ی مدّ نظر آن ها فرق می کند. ابتدا می گویند مشروطیت هر کشوری باید منطبق با دین و مذهب رسمی آن کشور باشد و ما اساساً برای این وارد شدیم که دست افراد مستبد را کوتاه کنیم و بر اساس منافع مردم و با حضور نمایندگان مردم، به سمت قواعد اسلامی برویم و عدالت را اجرا کنیم تا مقدمه ای برای پیشرفت باشد. هدف آن ها این بود که ارتش را بازسازی و قوای نظامی ایران را تقویت کنند، تحولات گسترده از لحاظ اقتصادی در ایران صورت بگیرد، حقوق رعیت رعایت شود و مانند آن، اما مسلک سیاسی تقی زاده کاملاً تفاوت دارد. این ها به دنبال مدرنیته ی غربی هستند و البته این واژه را به کار نمی برند، بلکه در قالب عشاق آزادی پاریس بیان می کنند. مسلک سیاسی آن ها نیز منطبق با آرمان های علمای مشروطه خواه و منطبق با مبانی دینی نیست و برگرفته از مبانی غربی است. یک نکته دیگر هم نقد رفتاری است که برمی گردد به تندروی و تندمزاجی تقی زاده و همکاری او با گروه های ساختارشکن افراطی قفقاز و غیر قفقاز . آخوند خراسانی در جایی تقی زاده را مخاطب قرار می دهد و می گوید شما مملکت را به آشوب کشیدید و شما عساکر واقعی روس و انگلیس هستید. روس و انگلیس به این خاطر ایران را اشغال کردند که می گفتند این کشور به هم ریخته و آشفته است و آشفتگی ایران کل منطقه را به هم می زند و ما باید برای اعاده ی نظم و امنیت در ایران حضور پیدا کنیم. مبنای آن ها برای اشغال ایران رفتار و اقدامات تقی زاده در کشور بود.همین تیم که همه چیزشان را مرهون پشتیبانی های اولیه ی سید عبداللّه بهبهانی و مرحوم آخوند خراسانی بودند، به سمت ترور سید عبداللّه بهبهانی رفتند و این کار را انجام دادند. عملاً با حذف سید عبداللّه بهبهانی و قبل از او مرحوم شیخ فضل اللّه نوری، نزدیک به ۷۰ نفر از علمای بزرگ ایران را حذف می کنند. آن ها سید محمد طباطبایی را منزوی کردند و تیم ترور برای مرحوم آخوند خراسانی و ملا عبداللّه مازندرانی فرستادند. همه ی این اقدامات توأم با خشونت و حذف شخصیت های دینی بود.پس از حذف شخصیت های دینی هم به سراغ بازوهای اجرایی و نظامی نظیر ستارخان رفتند. ** نقش این جریان در بازتولید استبداد و دیکتاتوری بعد از انقلاب مشروطه چه بود؟ پس از این قضایا آن ها به سمت طرحِ تز استقرار دیکتاتوری منور در ایران می روند؛ به تعبیر روزنامه ی کاوه استفاده از مُشت آهنین برای اجرای تغییراتی که این ها برای غربی کردن جامعه ی ایرانی مدّ نظر داشتند. می گفتند باید جامعه ی ایران از فرق سر تا ناخن پا باید غربی شود، ولی وقتی نمی شود، می گویند باید یک دیکتاتور بیاوریم.آن ها محمدعلی شاه را به عنوان دیکتاتور برداشتند، ولی از روی کار آمدن یک دیکتاتور صحبت کردند و گفتند جنس دیکتاتوری ما منور است. یعنی روشن فکران هم نوعی دیکتاتوری دارند که با نوع دیکتاتوری محمدعلی شاه فرق می کند. فرق آن را مرحوم آخوند خراسانی در اعلامیه و نامه ای به ناصرالملک، نایب السلطنه ی ایران این چنین می نویسد که استبدادی اشنع تر از استبداد سابق در ایران حاکم شد. منظورش مشروطه ی تقی زاده ای است. می گوید قبلا حداقل به دین مردم کار نداشتند، ولی این ها زندگی را به مردم تنگ کرده اند و از سفیدی نمک تا سیاهی زغال مالیات می گیرند. پول مالیاتی را هم که از مردم می گیرند، خرج آن ها و خرج توسعه ی قوای نظامی و راه سازی و ... نمی کنند، بلکه خرج جشن های خودشان می کنند. ادارات دولتی یعنی همان بروکراسی دولتی را به صورت بی رویه گسترش می دهند و خرج عظیمی به مردم ایران تحمیل می کنند. مرحوم آخوند خراسانی با همه ی این ها مخالف و معتقد بود که دولت باید کوچک و چابک شود و مالیات مردم باید صرف بازسازی ارتش، راه ها و توسعه ی تولیدات و تجارت گردد. فضایی که جریان افراطیِ باند تقی زاده در کشور به وجود آورده بود، باعث شد کشور تعطیل شود و کار چندانی انجام نگیرد. بالاخره هم کار را به جایی رساندند که جامعه به سمت پذیرش دیکتاتوری برود؛ دیکتاتوری که می گفتند جنس ایدئولوژی آن فرق می کند و منور است. یعنی با روی کار آوردن رضاخان فقط به دنبال اهداف سیاسی یا اقتصادی نبودند، اهداف فرهنگی گسترده ای را در نظر داشتند و روشن فکران عصر مشروطه مثل تقی زاده و هم فکران او در دوره ی رضاخان مدیریت می کنند. از دل همین نظریه پردازی ها تفکرات تغییر لباس و کلاه مردان، تغییر لباس زنان، کشف یا منع حجاب زنان و ده ها اتفاق آن دوره در ایران بیرون می آید. ** ویژگی ها و مؤلفه های جریان تقی زاده طوری بود که این جریان توانست خودش را در انقلاب مشروطه، حتی در سطوح حاکمیت و کارگزاران بازتولید کند. به نظر شما و با توجه به تجارب مشروطه و این که چهل سال از انقلاب اسلامی می گذرد، ویژگی های جریان تقی زاده های امروزی چیست؟ ویژگی اصلی تقی زاده یا جریانی که او به عنوان نمادش معرفی شده، این است که غرب باور است و نسبت به غرب مرعوب است. تقی زاده در سال ۱۳۰۶ دو مقاله می نویسد و طی آن یک دستور العمل برای تحولات گسترده در ایران را مطرح می کند که می گوید طی ۱۵ سال باید این اتفاقات در ایران بیفتد. یا در قیاس با همین سند ۲۰۳۰ که توسط تقی زاده های جدید مطرح شده، آن موقع مدّ نظر تقی زاده این بود که طی ۱۵ سال در حوزه ی آموزشی، اجتماعی، عمومی، فرهنگی و ... تغییراتی در ایران صورت بگیرد.وی معتقد بود راه دیگری نداریم و باید این تجربه را انجام دهیم. این را ملکم خان می گفت و تقی زاده هم تکرار می کرد. اقتباس در این جا به معنی آن مؤلفه هایی نیست که با فرهنگ ما تناسب بیشتری دارد، بلکه می گوید هیچ کس نباید هیچ گونه دخالتی کند. ملکم خان می گوید ایرانی فکر و لیاقت ندارد و دست به هر کاری که بزند، آن را خراب می کند، پس ما باید به دنبال آوردن مستشار باشیم تا او برای ما تکنیک بیاورد و ما از روی دستش نگاه کنیم و آن را انجام دهیم. البته متأسفانه در بیشتر مراکز آموزشی ما بعد از انقلاب هم همین حرف ها زده می شود که شما باید به دنبال آوردن کمپانی های غربی باشید و با التماس به آن ها امتیاز بدهید و تحت برند آن ها تولید کنید. اصلاً این فکر را نمی کردند که ایرانی می تواند با انجام یک سری اقداماتی مثلاً در حوزه ی تولید علم و دانش تا سطح ۵ یا ۶ کشور مهم دنیا بالا بیاید. آن تفکر تقریباً ۵۰ سال در ایران حاکم بود و ایران را به هیچ جایگاهی در دنیا نرساند. ما در دوره ی پهلوی نه حرفی در عرصه ی تولید علم داشتیم و نه توانستیم بر اساس مصالح خودمان نوع پیشرفت را در کشورمان تعریف کنیم.غربی ها هم به ما اجازه نمی دادند از یک حدی فراتر برویم. الان هم مشکل آن ها با ما همین است و نمی خواهند ما از یک حدی جلوتر برویم. آن حدی که مثلاً برای ژاپن تعریف کردند، اما هنوز هم نتوانسته اند برای ما تعریف کنند. قطعاً برای کشوری نظیر ایران پیشرفت علمی در این حد که ما جزو ده کشور مطرح دنیا بشویم یا در بعضی زمینه ها جزو چند کشور اول جهان باشیم، به هیچ وجه مطلوب آن ها نبوده و نیست. نمونه ی آن هم ۱۵۰ سالی بود که غربی ها در ایران حاکمیت داشتند و عملاً به ما اجازه ندادند در هیچ زمینه ای وارد شویم تا این کشور فقط تولیدکننده ی نفت یا به عبارت بهتر، فروشنده ی نفت خام و مونتاژکار، آن هم در بعضی زمینه ها باشد. انقلاب اسلامی این جریان را کنار می زند و منزوی می کند، ولی هرچه انقلاب پیش می رود، این جریان فرصت می یابد تا خودش را در قالب علوم انسانی غربی بازسازی کند.وقتی انقلاب اسلامی پیروز شد، کشور با محرومیت ها و عقب ماندگی های گسترده در حوزه های مختلف روبه رو شد، چون هیچ کدام از زیرساخت های ما در کشور یا وجود نداشت یا تکمیل نشده بود. بر اساس یک برآورد، محمدرضا پهلوی و رضاخان با همان درآمدهای نفتی که ما داشتیم، باید تا سال ۵۷ همه ی زیرساخت های کشور را تکمیل می کردند، در حالی که در بعضی جاها هیچ زیرساختی نداشتیم یا ناقص بود. خطوط ریلی ، خطوط جاده ای، شبکه ی برق، شبکه ی آب و مسائلی از این دست همه ناقص بود. این عقب ماندگی باعث شد ما به سمت بازسازی کشور در همه ی زمینه ها برویم. برای بازسازی هم ما دو راه داشتیم. بهترین راه که نتایج خوبی هم از آن گرفته ایم، این بوده است که فرهنگ جهادی و انقلابی را در مسائل و مصالح کشورمان در نظر بگیریم و برنامه های متناسب با رویکرد انقلابی نظام و شرایط کشورمان اتخاذ کنیم. در حوزه ی بازسازی کشور تا زمانی که رویکردمان جهادی و انقلابی بود، ما موفق بودیم. متأسفانه اما از یک جایی به بعد رفتیم به سمت بروکراسی و تکنوکراسی که قبلاً هم وجود داشت و فقط شکل و ظاهر آن را عوض کردیم. روح و باطنش تغییر نکرد و عوض نشد. از این جا به بعد ما گرفتار چهارچوب های کلاسیک و مرسوم بروکراسی و تکنوکراسی شدیم و خودبه خود از نسخه هایی که بانک جهانی برای همه می نوشت، در بخش هایی تبعیت کردیم که موجب تغییرات اقتصادی و فرهنگی در کشور شد. ** این تبعیت آیا صرفاً به جنبه های اقتصادی محدود شد یا جنبه های سیاسی و فرهنگی را هم درگیر کرد؟ بعضی مسئولین رده بالای کشور با صراحت عنوان کردند که جهانی شدن یک امر حتمی و گریزناپذیر است. بعضی از آن ها هم گفتند که ما باید تا حدودی همراهی کنیم، ولی مواظب باشیم که سیل جهانی شدن ما را با خود نبرد. برخی دیگر معتقد بودند که ما هیچ گریزی نداریم و باید کاملاً همراه شویم. وقتی این دیدگاه ها طرح شد، جریان غرب گرا بروز و ظهور بیشتری در حوزه های سیاسی و فرهنگی پیدا کرد و ما دوباره حرف هایی را شنیدیم که قبلاً از تقی زاده ها شنیده بودیم. متأسفانه پس از نزدیک به ۷۰ سال تجربه، دوباره آن حرف ها را بعضی چهره ها مطرح می کنند و بعضی از این افراد در اعاده ی جریان تقی زاده ای در کشور به نظر من از خود تقی زاده هم بدترند. مثلاً اگر تقی زاده زیر بلیت سفارت انگلیس می رفت، این را مخفی می کرد. الان اما بعضی ها از این که بگویند اپوزیسون هستند، هیچ ابایی ندارند و حتی با آرم سازمان سیا یا پنتاگون عکس یادگاری هم می اندازند. تقی زاده های جدید و امروزی درواقع شکل نوین و احیاشده ی تفکرات میرزا ملکم خان و تقی زاده هستند. در آن مقطع ایران را قابل پیشرفت و توسعه بر اساس تفکر ملی و بومی نمی دانستند و معتقد بودند که ما باید در نظام بین الملل ادغام شویم. در این ادغام شما عملاً هویت ملی خودتان را از دست می دادید.یا مثلا در دوره ی رضاخان به جوانان، زنان و مردان ما آموزش سلام علیک و معاشرت بر اساس فرهنگ غربی می دادند و در این زمینه جزوه و کتاب هم منتشر می کردند. همه ی این ها هم بر اساس سبک زندگی و الگوی غربی بود. عملاً نیز این جریان امروزی بازسازی شده ی همان جریانی است که در حوزه ی آموزش و پرورش به سمت ۲۰۳۰ و در حوزه ی حقوق زنان به سمت تفکرات فمنیستی و در حوزه ی فرقه های ضاله به سمت تبلیغ و ترویج تفکرات آن ها می رود. در سال های دولت اصلاحات، آقای خاتمی بحث مذاکرات با اروپایی ها را آغاز کرده بود که گفت وگویی همه جانبه بود. آغاز این گفت وگوها بر سر مسائل اقتصادی و گشایش های آن و رابطه ی تکنولوژیک بود. یکی از نشریات معروف آن دوره که سردبیرش می توانم بگویم از تقی زاده ها بدتر است، به اروپایی ها خط داد و گفت تا زمانی که با ایران در زمینه های فرهنگی و سیاسی به توافق نرسیدید، توافق اقتصادی و تکنولوژیک را عملیاتی و اجرا نکنید. به این معنی که ما باید به سمت اجرایی و عملیاتی کردن اصول مدرنیته در حوزه های سیاسی و فرهنگی برویم. حتی به دولتی که خودشان جزو آن دولت بودند و با آن همراهی داشتند هم رحم نمی کردند و همان طور که می دانید، این اتفاق افتاد و این ها به این اصول تن دادند. مثلاً به سند ۲۰۳۰ یا به خیلی از مسائل مورد نظر غربی ها در حوزه های حقوقی، قضائی، اجتماعی و فرهنگی تن دادند؛ شبیه همین پیش شرط هایی که امروزه امثال پمپئو و ترامپ برای مذاکره با ایران می گذارند.